O Podgorici

Morača kroz grad teče sa severa prema jugu, u koritu usečenom među stenovitim obalama. Voda je na mnogim mestima znatno niže od ulica, pa sa gradskih mostova vidite i reku i visoke kamene strane njenog korita. Mostovi povezuju starije delove na levoj, istočnoj obali sa velikim posleratnim naseljima na desnoj, zapadnoj obali.

Ribnica teče od istoka prema zapadu, uz severni rub Stare Varoši. S druge strane njenog korita počinje Nova Varoš, današnji centar. Na Sastavcima, gde se Ribnica uliva u Moraču, obale i stari kameni most nalaze se ispod nivoa okolnih ulica.

Morača zatim nastavlja prema Skadarskom jezeru. Reka Cijevna je u istočnom i južnom delu šireg ravničarskog područja, izvan gradskog centra.

Podgorica ima izmenjenu sredozemnu klimu. Uticaj Jadranskog mora stiže preko doline Bojane i Skadarskog jezera, a okolne planine menjaju uslove u kotlini. Leta su duga, vruća i uglavnom suva. Na otvorenim trgovima i bulevarima toplota se oseća snažnije nego pod krošnjama u gradskim parkovima. Jutra i večeri donose prijatniji deo letnjeg dana.

Zima je blaža nego na crnogorskim planinama, ali često kišovita. Jak severni vetar može doneti hladne dane i oštriji osećaj zime nego što sugeriše položaj grada u ravnici. Proleće i jesen imaju umerenije temperature, pa se duži boravak napolju manje vezuje za jutarnje i večernje sate.

Naselja na širem području Podgorice starija su od srednjovekovnog pomena njenog imena. U rimsko doba važno urbano središte ovog kraja bila je Doclea, današnja Duklja, severno od sadašnjeg centra, kod ušća Zete u Moraču. Grad je bio planski uređen, sa pravilnom mrežom ulica i javnim trgom oko kojeg su se nalazile važne gradske zgrade. U kasnijem rimskom periodu postao je jedan od značajnih centara provincije Prevalis.

Duklja je porušena i napuštena tokom kasne antike i ranog srednjeg veka. Srednjovekovno naselje Ribnica nastalo je južnije, uz današnju reku Ribnicu, bliže njenom ušću u Moraču. Najstariji delovi sadašnje Podgorice su na tom prostoru. Duklja je zasebno antičko naselje, a ne prethodno ime istog gradskog jezgra.

U srednjovekovnim dokumentima pominje se naselje Ribnica na području buduće Podgorice. U prvim decenijama 14. veka u upotrebi su istovremeno nazivi Ribnica i Podgorica. Prvi poznati pisani pomen imena potiče iz sudskog dokumenta Kotorskog arhiva iz 1326. godine. Naselje je tada već postojalo, pa taj dokument ne određuje godinu osnivanja grada. Ime opisuje položaj pod brdom Gorica.

Podgorica je 1474. došla pod osmansku vlast. Na ušću Ribnice u Moraču podignuta je tvrđava Depedogen, a uz nju su se širili stambeni sokaci, trgovina, zanati i džamije. Položaj na raskrsnici puteva davao je gradu i vojni i trgovački značaj. Preostale kuće, sokaci i verske građevine tog razdoblja danas su u Staroj Varoši, južno od Ribnice.

Berlinski kongres 1878. odlučio je da Podgorica pripadne Crnoj Gori, a stvarna predaja grada usledila je 1879. Nakon toga grad se širio severno od Ribnice, izvan osmanskog jezgra. Planska gradnja Nove Varoši započeta 1886. donela je pravilnu mrežu ulica, trg, radnje i javne službe. Trgovina i zanati nastavili su da se razvijaju u gradu koji je dobijao nove škole i ustanove.

Bombardovanja u Drugom svetskom ratu teško su razorila Podgoricu. Godine 1946. dobila je ime Titograd, po Josipu Brozu Titu, i postala glavni grad tadašnje Republike Crne Gore. Obnova je bila i veliko proširenje. Podizane su upravne zgrade, škole i stanovi za grad koji je preuzimao nove državne i privredne poslove. Gradnja se proširila na desnu obalu Morače, sa bulevarima i velikim stambenim blokovima. Ratni gubici i obimna posleratna izgradnja objašnjavaju zbog čega je sačuvanih starih zgrada manje nego što bi se očekivalo od naselja ovako duge istorije.

Ime Podgorica vraćeno je 2. aprila 1992. Nezavisnost Crne Gore obnovljena je 2006, kada je Podgorica postala glavni grad samostalne države. Gradske celine podignute u vreme Titograda ostale su veliki deo današnje Podgorice, uz starije varoši čiji se raspored ulica razlikuje od posleratnih naselja.

Nova Varoš je severno od Ribnice. U istorijskim tekstovima naziva se i Mirkova Varoš. Nastala je planskom gradnjom nakon pripajanja Podgorice Crnoj Gori, sa pravilnijim i širim ulicama od onih u staroj četvrti. Danas je to centar sa Trgom nezavisnosti i Ulicom slobode, uz obližnje Bokešku i Njegoševu. Radnje i ugostiteljski lokali otvaraju se prema ulicama, za razliku od zatvorenijih avlija Stare Varoši.

U Novoj Varoši stariji trag grada često je u pravcu ulice, a ne u zgradi koju gledate. Posle ratnih razaranja mnoge kuće su zamenjene, dok su pojedini pravci ulica ostali iz ranijeg plana. Zato današnji centar spaja stariji ulični raspored sa velikim brojem novijih građevina.

U centru Podgorice su sedišta Vlade i Skupštine Crne Gore. U gradu su i druge državne ustanove i diplomatska predstavništva. Podgorica obavlja ulogu glavnog grada, dok Cetinje zadržava zvanični status Prijestonice. Univerzitet Crne Gore, osnovan 1974, takođe ima sedište u Podgorici. Njegov Rektorat i tehnički fakulteti smešteni su u zajedničkom kompleksu Preko Morače, na zapadnoj strani reke.

Crnogorsko narodno pozorište u centru grada nacionalni je teatar sa profesionalnim ansamblom. Dramski repertoar obuhvata domaće i strane autore, a predstave se izvode na Velikoj sceni i Sceni Studio.

Gradski muzej u Ulici Marka Miljanova čuva arheološku, istorijsku i etnografsku građu, od nalaza sa starijih naselja do dokumenata, fotografija i predmeta koji govore o kasnijem životu grada. Muzej savremene umjetnosti Crne Gore čuva zbirku dela prikupljanih kroz kulturnu saradnju nesvrstanih zemalja, među njima radove umetnika iz Afrike, Azije i Latinske Amerike. Ta zbirka je nastajala u Titogradu i povezuje istoriju grada sa međunarodnom umetničkom saradnjom.

Izložbe savremene umetnosti odvijaju se u više prostora, među njima u Dvorcu Petrovića na Kruševcu i galeriji u nekadašnjem Leksikografskom zavodu u centru. Zgrada bivšeg zavoda još je jedan rad Svetlane Kane Radević, sa velikim staklenim površinama.

Podgorica je blizu povrtarskih sela Zetske ravnice i ribarskih naselja Skadarskog jezera. Povrće iz ravnice i jezerska riba zato pripadaju kuhinji ovog kraja. Krap, odnosno šaran, i mala ukljeva dolaze iz jezera južno od grada.

Na Ćemovskom polju, jugoistočno od grada, prostiru se veliki vinogradi Plantaža. Nastali su preuređenjem kamenitog zemljišta i sadnjom loze u okviru projekta sprovedenog od 1977. do 1982. Među sortama su vranac, od kojeg se dobija crveno vino, i krstač, bela sorta.

Za osmansko nasleđe u gradu izdvajaju se Sahat-kula i džamije Stare Varoši. U neposrednoj blizini su Sastavci sa starim kamenim mostom na Ribnici i ostacima tvrđave, na nižem prostoru uz ušće.

Za savremenu arhitekturu tu su Most Milenijum i Saborni hram Hristovog Vaskrsenja, velika pravoslavna crkva u delu grada Preko Morače. Na brdu Gorica su šumske staze i spomenik Partizanu borcu, a u podnožju Crkva Svetog Đorđa.

Za izlazak iz centra izdvajaju se arheološki lokalitet Duklja i Medun sa Muzejom Marka Miljanova u Kučima. Južno od grada je pećinska crkva Manastira Dajbabe, a prema Tuzima vodopad na Cijevni i vinski podrum Šipčanik. Uslovi posete i sezonske osobine tih mesta opisani su uz pojedinačne znamenitosti.