O Crnoj Gori

Morača protiče središnjim dijelom zemlje i uliva se u Skadarsko jezero. Njena pritoka Zeta povezuje taj sistem sa Bjelopavlićkom ravnicom, a iz jezera Bojana otiče u Jadransko more.

U krečnjačkom zaleđu dio padavina ponire u podzemlje. Propusna podloga objašnjava zašto obilne padavine nijesu svuda praćene razvijenom mrežom površinskih vodotokova.

Tara, Piva, Lim, Ibar i Ćehotina pripadaju dunavskom slivu, čije vode na kraju dospijevaju u Crno more. Planinski prostor zemlje zato razdvaja i dva velika smjera oticanja. Na sjeveru su rijeke usjekle duboke doline i kanjone, dok se u višim predjelima nalaze jezera nastala djelovanjem lednika.

Plav leži uz Plavsko jezero, iz kojeg ističe Lim, pa se položaj naselja može razumjeti kroz vezu jezerske udoline i riječne doline koja se od nje nastavlja. Crno i Biogradsko jezero su prirodna planinska jezera, a Pivsko jezero je akumulacija nastala pregrađivanjem rijeke.

Na primorju su ljeta vruća i uglavnom suva, a zime blaže i kišovitije. Jadranski uticaj ulazi u unutrašnjost preko Skadarskog jezera i riječnih dolina. Zbog toga niža područja oko Podgorice imaju drugačije klimatske uslove od visokih kraških polja i sjevernih planina.

Sa nadmorskom visinom zime postaju hladnije i snježnije, a ljeta umjerenija. Planinski reljef mijenja i raspored padavina, pa blizina mora sama ne opisuje klimu nekog mjesta. Na primorju zimske dane može obilježiti bura, hladan sjeverni ili sjeveroistočni vjetar. Detaljniji izbor perioda za konkretno putovanje razrađuje vodič za vrijeme posjete.

Duklja je bila srednjovjekovna država čije je jezgro sezalo od jadranske obale do gornjeg toka Morače. U 11. vijeku u izvorima se javlja i naziv Zeta, koji od kraja 12. vijeka postepeno potiskuje ime Duklja. U 13. vijeku Zeta je obuhvatala primorski prostor od Boke prema Bojani, a u unutrašnjosti i područje Podgorice i Skadarskog jezera. Kasnije su Zetom vladali Balšići, a u 15. vijeku Crnojevići.

Geografski naziv Crna Gora u 14. vijeku odnosio se uglavnom na prostor između Lovćena i Skadarskog jezera. U drugoj polovini 15. vijeka, kada se državno jezgro Crnojevića svelo na taj prostor, Crna Gora je postala i ime države. Ime se sa tog užeg prostora kasnije širilo zajedno sa državnom teritorijom.

Ivan Crnojević je 1482. prenio sjedište na Cetinje, u kraško zaleđe primorja. U vrijeme osmanskog širenja Cetinje je postalo važno političko i crkveno središte. Kasnija vlast vladika, koji su imali i duhovnu i svjetovnu ulogu, vezala je državnu istoriju za Cetinjski manastir.

Uoči promjene oblika vlasti sredinom 19. vijeka država je obuhvatala podlovćenski krš, Bjelopavliće i područje gornje Morače u unutrašnjosti. Godine 1852. duhovna i svjetovna vlast su razdvojene i Crna Gora je postala svjetovna knjaževina. Razvoj vladarskih i državnih ustanova ostavio je trag u cetinjskim rezidencijama, koje su danas dio muzejskog nasljeđa.

Berlinskim ugovorom od 13. jula 1878. međunarodno je priznata nezavisnost Crne Gore. Priznanje se odnosilo na postojeću državu. Rat i razgraničenja iz tog razdoblja proširili su je, između ostalog, na Nikšićki kraj, Zetu sa Podgoricom i Bar sa okolinom. To još nije bio prostor svih današnjih granica.

Knjaz Nikola je 1910, na pedesetogodišnjicu vladavine, proglasio Crnu Goru kraljevinom, a sebe kraljem. Na svečanosti proglašenja kraljevine na Cetinju učestvovali su predstavnici evropskih dinastija, čime je dvorska prijestonica bila i mjesto međunarodnog predstavljanja države.

Poslije balkanskih ratova 1912. i 1913. godine u sastavu kraljevine bili su i Pljevlja, Bijelo Polje i Berane, kao i prostor oko Peći i Đakovice, izvan današnje Crne Gore.

Crna Gora je 1918. prestala da postoji kao samostalna država i ušla u jugoslovenski državni okvir. Poslije Drugog svjetskog rata bila je jedna od šest republika socijalističke Jugoslavije. Ta republika obuhvatala je i Boku kotorsku, a njene međurepubličke granice postale su osnova današnjih državnih granica Crne Gore. Administrativno središte prešlo je 1946. sa Cetinja u Podgoricu, tada preimenovanu u Titograd.

Poslije raspada socijalističke Jugoslavije Crna Gora je ostala u zajedničkoj državi sa Srbijom, najprije u Saveznoj Republici Jugoslaviji, a zatim u državnoj zajednici Srbija i Crna Gora. Na referendumu 21. maja 2006. građani su podržali nezavisnost, a Skupština ju je proglasila 3. juna.

Boka je u zapadnom dijelu crnogorskog primorja. U unutrašnjim djelovima zaliva izgrađena obala pritisnuta je strmim planinskim stranama, a iznad naselja vide se terasaste padine. Kamene kuće, palate i crkve Kotora i Perasta pripadaju predjelu u kojem je pomorska trgovina oblikovala gradski razvoj.

Prirodno i kulturno-istorijsko područje Kotora na UNESCO listi obuhvata unutrašnji jugoistočni dio Boke. To je i danas nastanjeni kulturni predio, sa savremenom gradnjom i turizmom uz istorijska jezgra.

Izvan Boke primorska naselja izlaze na otvoreni Jadran. Stara utvrđena jezgra i novija turistička gradnja zauzimaju različite prostore. Bečići, uz Budvu, konkretan su primjer nekadašnjeg obalnog predjela sa dinama koji je promijenjen hotelskom urbanizacijom. U Starom Baru, pod Rumijom i izvan današnjeg obalnog centra Bara, sačuvani su ostaci ranijeg grada.

Ulcinjsko staro jezgro zbijeno je na stijeni iznad mora, sa kamenim kućama i krivudavim ulicama u kojima su ostali i osmanski graditeljski tragovi. Južnije se otvara ravnija obala Velike plaže, između Port Milene i Bojane. Riječni nanos finog pijeska i dine u zaleđu daju joj drugačiji izgled od kamenih gradskih jezgara.

Cetinje je u višem kraškom polju pod Lovćenom, iznad primorskog pojasa. Kameniti obodi polja okružuju grad čiji se istorijski značaj vidi u vladarskim rezidencijama i reprezentativnim državnim zgradama. Te građevine nastajale su za potrebe dvora i države, pa je izgled naselja drugačiji od pomorskih gradova na obali.

Dvor kralja Nikole i Biljarda danas su muzejski prostori. Cetinjski kraj se od viših kraških predjela spušta i prema Rijeci Crnojevića i Skadarskom jezeru, pa prostor današnje Prijestonice obuhvata više od samog gradskog polja.

Podgorica je na sjevernom rubu Zetske ravnice, između jezerskog prostora na jugu i brdsko-planinskog zaleđa. Prema sjeverozapadu nastavlja se Bjelopavlićka ravnica. U tim nižim i otvorenijim predjelima riječne obale i izdvojena brda prekidaju ravničarski prostor.

Veliki dio izgrađenog izgleda Podgorice vezan je za obnovu i širenje poslije Drugog svjetskog rata. Zapadno od Morače nastali su novi stambeni blokovi, upravne i obrazovne zgrade i saobraćajna mreža koja ih povezuje. Podgorica u tom prostoru danas ima ulogu administrativnog i univerzitetskog središta zemlje.

Na sjeverozapadu zemlje Durmitor se uzdiže iznad visokih površi, šuma i pašnjaka. Lednici su oblikovali djelove krečnjačkog masiva i jezerska udubljenja, a rijeke duboke kanjone oko njega.

Žabljak je današnje uporište planinskih aktivnosti vezanih za zaštićeni durmitorski predio. Zapadnije, Plužine su vezane za Pivsko jezero i okolne kanjone. Akumulacija na Pivi unijela je u taj kraj veliku vodenu površinu ljudskog porijekla, različitu od prirodnih durmitorskih jezera.

Polimlje prati dolinu Lima od Plava preko Berana do Bijelog Polja. U Plavu je staro naselje nastalo iznad obale jezera i plavne zone, a grad se kasnije širio i duž puteva. Redžepagića kula u gradu prvobitno je imala dva kamena nivoa, a kasnije je dograđen treći, drveni. Puškarnice u zidovima služile su odbrani stambenog objekta. Danas je Plav jedno od polazišta za pješačke ture po Prokletijama.

Zapadnije, Kolašin leži u dolini Tare. Iz grada se odlazi na staze Bjelasice i Biogradske gore, a na obližnjim padinama su ski-centri.

Na Komovima su katuni, sezonska stočarska naselja uz planinske pašnjake. Njihove drvene kolibe podizane su blizu izvora, na mjestima zaklonjenim od vjetra. Služile su za ljetnji boravak stočara i pripremu mliječnih proizvoda.

Pljevlja su na sjeveru zemlje, u Pljevaljskoj kotlini kroz koju protiče Ćehotina. Manastir Svete Trojice i Husein-pašina džamija predstavljaju hrišćansko i islamsko nasljeđe tog kraja.

Podgorica je glavni grad Crne Gore i sjedište Vlade, koja vodi unutrašnju i vanjsku politiku i sprovodi zakone. U prijestonici Cetinju predsjednik prima strane ambasadore.

Univerzitet Crne Gore je državni univerzitet sa sjedištem u Podgorici. Osnovan je 1974. objedinjavanjem obrazovnih i naučnih ustanova. Na Fakultetu dramskih umjetnosti na Cetinju obrazuju se glumci i stručnjaci za pozorište, film i medije. Fakultet je smješten u zgradi nekadašnjeg Turskog poslanstva.

Turizam na crnogorskom primorju donosi poslove u hotelima, restoranima i prevozu. Potrošnja gostiju održava i nabavke od domaćih dobavljača, pa se promjene u broju stranih posjetilaca prenose sa turističkih objekata na širi krug preduzeća koja ih snabdijevaju.

Voda iz akumulacije na Pivi koristi se za proizvodnju električne energije. Turbine su smještene u podzemnoj mašinskoj hali u kanjonu rijeke.

U okolini Podgorice, naročito na Ćemovskom polju, navodnjavanje omogućava uzgoj vinove loze, voća i povrća. Na sjeveru se dio mlijeka prerađuje na porodičnim gazdinstvima, a dio predaje mljekarama iz istog ili susjednog kraja.

Umjetnički muzej Narodnog muzeja Crne Gore u Vladinom domu na Cetinju čuva više umjetničkih zbirki. Stalna postavka obuhvata izbor crnogorske umjetnosti od kraja 19. vijeka do savremenih generacija. Izdvojeno su predstavljena djela slikara Mila Milunovića, Petra Lubarde i Miodraga Dada Đurića, važna za razvoj modernog crnogorskog slikarstva. Postavka uključuje i izbor jugoslovenske umjetnosti i ikona, među kojima je Bogorodica Filermosa u Plavoj kapeli.

Njeguši su kraj pod Lovćenom po kojem je nazvan njeguški pršut. Tamošnja sela vezana su za tradiciju obrade svinjskog buta, soljenja morskom solju, dimljenja bukovim drvetom i dugog sušenja i zrenja mesa. Geografska oznaka, zaštićena na nacionalnom nivou 2016, vezuje naziv za proizvodnju na teritoriji Njeguša prema tom tradicionalnom postupku.

U unutrašnjoj Boki kotorsko staro jezgro povezuje trgove i kamene prolaze unutar bedema. Iznad primorja je Dvor kralja Nikole na Cetinju, nekadašnja vladarska rezidencija i današnji muzej.

Na južnijem primorju Stari Bar je izvan današnjeg obalnog centra, pod Rumijom. Stari grad Ulcinj ostaje naseljeno jezgro na stijeni iznad mora.

Skadarsko jezero je južno od Podgorice, a na sjeverozapadu Durmitor i kanjon Tare predstavljaju drugačiji planinski prostor. Crno jezero kod Žabljaka nalazi se pod šumovitim i stjenovitim padinama durmitorskog masiva. Bjelasica sa Biogradskom gorom i Prokletije pripadaju istočnijem planinskom pojasu. Vodič kroz prirodu Crne Gore nastavlja prema pojedinim predjelima i uslovima posjete.