O Crnoj Gori

Morača protiče središnjim delom zemlje i uliva se u Skadarsko jezero. Njena pritoka Zeta povezuje taj sistem sa Bjelopavlićkom ravnicom, a iz jezera Bojana otiče u Jadransko more.

U krečnjačkom zaleđu deo padavina ponire u podzemlje. Propusna podloga objašnjava zašto obilne padavine nisu svuda praćene razvijenom mrežom površinskih vodotokova.

Tara, Piva, Lim, Ibar i Ćehotina pripadaju dunavskom slivu, čije vode na kraju dospevaju u Crno more. Planinski prostor zemlje zato razdvaja i dva velika smera oticanja. Na severu su reke usekle duboke doline i kanjone, dok se u višim predelima nalaze jezera nastala delovanjem lednika.

Plav leži uz Plavsko jezero, iz kojeg ističe Lim, pa se položaj naselja može razumeti kroz vezu jezerske udoline i rečne doline koja se od nje nastavlja. Crno i Biogradsko jezero su prirodna planinska jezera, a Pivsko jezero je akumulacija nastala pregrađivanjem reke.

Na primorju su leta vruća i uglavnom suva, a zime blaže i kišovitije. Jadranski uticaj ulazi u unutrašnjost preko Skadarskog jezera i rečnih dolina. Zbog toga niža područja oko Podgorice imaju drugačije klimatske uslove od visokih kraških polja i severnih planina.

Sa nadmorskom visinom zime postaju hladnije i snežnije, a leta umerenija. Planinski reljef menja i raspored padavina, pa blizina mora sama ne opisuje klimu nekog mesta. Na primorju zimske dane može obeležiti bura, hladan severni ili severoistočni vetar. Detaljniji izbor perioda za konkretno putovanje razrađuje vodič za vreme posete.

Duklja je bila srednjovekovna država čije je jezgro sezalo od jadranske obale do gornjeg toka Morače. U 11. veku u izvorima se javlja i naziv Zeta, koji od kraja 12. veka postepeno potiskuje ime Duklja. U 13. veku Zeta je obuhvatala primorski prostor od Boke prema Bojani, a u unutrašnjosti i područje Podgorice i Skadarskog jezera. Kasnije su Zetom vladali Balšići, a u 15. veku Crnojevići.

Geografski naziv Crna Gora u 14. veku odnosio se uglavnom na prostor između Lovćena i Skadarskog jezera. U drugoj polovini 15. veka, kada se državno jezgro Crnojevića svelo na taj prostor, Crna Gora je postala i ime države. Ime se sa tog užeg prostora kasnije širilo zajedno sa državnom teritorijom.

Ivan Crnojević je 1482. preneo sedište na Cetinje, u kraško zaleđe primorja. U vreme osmanskog širenja Cetinje je postalo važno političko i crkveno središte. Kasnija vlast vladika, koji su imali i duhovnu i svetovnu ulogu, vezala je državnu istoriju za Cetinjski manastir.

Uoči promene oblika vlasti sredinom 19. veka država je obuhvatala podlovćenski krš, Bjelopavliće i područje gornje Morače u unutrašnjosti. Godine 1852. duhovna i svetovna vlast su razdvojene i Crna Gora je postala svetovna knjaževina. Razvoj vladarskih i državnih ustanova ostavio je trag u cetinjskim rezidencijama, koje su danas deo muzejskog nasleđa.

Berlinskim ugovorom od 13. jula 1878. međunarodno je priznata nezavisnost Crne Gore. Priznanje se odnosilo na postojeću državu. Rat i razgraničenja iz tog razdoblja proširili su je, između ostalog, na Nikšićki kraj, Zetu sa Podgoricom i Bar sa okolinom. To još nije bio prostor svih današnjih granica.

Knjaz Nikola je 1910, na pedesetogodišnjicu vladavine, proglasio Crnu Goru kraljevinom, a sebe kraljem. Na svečanosti proglašenja kraljevine na Cetinju učestvovali su predstavnici evropskih dinastija, čime je dvorska prestonica bila i mesto međunarodnog predstavljanja države.

Posle balkanskih ratova 1912. i 1913. godine u sastavu kraljevine bili su i Pljevlja, Bijelo Polje i Berane, kao i prostor oko Peći i Đakovice, izvan današnje Crne Gore.

Crna Gora je 1918. prestala da postoji kao samostalna država i ušla u jugoslovenski državni okvir. Posle Drugog svetskog rata bila je jedna od šest republika socijalističke Jugoslavije. Ta republika obuhvatala je i Boku kotorsku, a njene međurepubličke granice postale su osnova današnjih državnih granica Crne Gore. Administrativno središte prešlo je 1946. sa Cetinja u Podgoricu, tada preimenovanu u Titograd.

Posle raspada socijalističke Jugoslavije Crna Gora je ostala u zajedničkoj državi sa Srbijom, najpre u Saveznoj Republici Jugoslaviji, a zatim u državnoj zajednici Srbija i Crna Gora. Na referendumu 21. maja 2006. građani su podržali nezavisnost, a Skupština ju je proglasila 3. juna.

Boka je u zapadnom delu crnogorskog primorja. U unutrašnjim delovima zaliva izgrađena obala pritisnuta je strmim planinskim stranama, a iznad naselja vide se terasaste padine. Kamene kuće, palate i crkve Kotora i Perasta pripadaju predelu u kojem je pomorska trgovina oblikovala gradski razvoj.

Prirodno i kulturno-istorijsko područje Kotora na UNESCO listi obuhvata unutrašnji jugoistočni deo Boke. To je i danas nastanjeni kulturni predeo, sa savremenom gradnjom i turizmom uz istorijska jezgra.

Izvan Boke primorska naselja izlaze na otvoreni Jadran. Stara utvrđena jezgra i novija turistička gradnja zauzimaju različite prostore. Bečići, uz Budvu, konkretan su primer nekadašnjeg obalnog predela sa dinama koji je promenjen hotelskom urbanizacijom. U Starom Baru, pod Rumijom i izvan današnjeg obalnog centra Bara, sačuvani su ostaci ranijeg grada.

Ulcinjsko staro jezgro zbijeno je na steni iznad mora, sa kamenim kućama i krivudavim ulicama u kojima su ostali i osmanski graditeljski tragovi. Južnije se otvara ravnija obala Velike plaže, između Port Milene i Bojane. Rečni nanos finog peska i dine u zaleđu daju joj drugačiji izgled od kamenih gradskih jezgara.

Cetinje je u višem kraškom polju pod Lovćenom, iznad primorskog pojasa. Kameniti obodi polja okružuju grad čiji se istorijski značaj vidi u vladarskim rezidencijama i reprezentativnim državnim zgradama. Te građevine nastajale su za potrebe dvora i države, pa je izgled naselja drugačiji od pomorskih gradova na obali.

Dvor kralja Nikole i Biljarda danas su muzejski prostori. Cetinjski kraj se od viših kraških predela spušta i prema Rijeci Crnojevića i Skadarskom jezeru, pa prostor današnje Prestonice obuhvata više od samog gradskog polja.

Podgorica je na severnom rubu Zetske ravnice, između jezerskog prostora na jugu i brdsko-planinskog zaleđa. Prema severozapadu nastavlja se Bjelopavlićka ravnica. U tim nižim i otvorenijim predelima rečne obale i izdvojena brda prekidaju ravničarski prostor.

Veliki deo Podgorice izgrađen je tokom obnove i širenja grada posle Drugog svetskog rata. Zapadno od Morače nastali su novi stambeni blokovi, upravne i obrazovne zgrade i saobraćajna mreža koja ih povezuje. Podgorica u tom prostoru danas ima ulogu administrativnog i univerzitetskog središta zemlje.

Na severozapadu zemlje Durmitor se uzdiže iznad visokih površi, šuma i pašnjaka. Lednici su oblikovali delove krečnjačkog masiva i jezerska udubljenja, a reke duboke kanjone oko njega.

Žabljak je današnje uporište planinskih aktivnosti vezanih za zaštićeni durmitorski predeo. Zapadnije, Plužine su vezane za Pivsko jezero i okolne kanjone. Akumulacija na Pivi unela je u taj kraj veliku vodenu površinu ljudskog porekla, različitu od prirodnih durmitorskih jezera.

Polimlje prati dolinu Lima od Plava preko Berana do Bijelog Polja. U Plavu je staro naselje nastalo iznad obale jezera i plavne zone, a grad se kasnije širio i duž puteva. Redžepagića kula u gradu prvobitno je imala dva kamena nivoa, a kasnije je dograđen treći, drveni. Puškarnice u zidovima služile su odbrani stambenog objekta. Danas je Plav jedno od polazišta za pešačke ture po Prokletijama.

Zapadnije, Kolašin leži u dolini Tare. Iz grada se odlazi na staze Bjelasice i Biogradske gore, a na obližnjim padinama su ski-centri.

Na Komovima su katuni, sezonska stočarska naselja uz planinske pašnjake. Njihove drvene kolibe podizane su blizu izvora, na mestima zaklonjenim od vetra. Služile su za letnji boravak stočara i pripremu mlečnih proizvoda.

Pljevlja su na severu zemlje, u Pljevaljskoj kotlini kroz koju protiče Ćehotina. Manastir Svete Trojice i Husein-pašina džamija predstavljaju hrišćansko i islamsko nasleđe tog kraja.

Podgorica je glavni grad Crne Gore i sedište Vlade, koja vodi unutrašnju i spoljnu politiku i sprovodi zakone. U prestonici Cetinju predsednik prima strane ambasadore.

Univerzitet Crne Gore je državni univerzitet sa sedištem u Podgorici. Osnovan je 1974. objedinjavanjem obrazovnih i naučnih ustanova. Na Fakultetu dramskih umetnosti na Cetinju obrazuju se glumci i stručnjaci za pozorište, film i medije. Fakultet je smešten u zgradi nekadašnjeg Turskog poslanstva.

Turizam na crnogorskom primorju donosi poslove u hotelima, restoranima i prevozu. Potrošnja gostiju podstiče i nabavku od domaćih dobavljača, pa se promene u broju stranih posetilaca prenose sa turističkih objekata na širi krug preduzeća koja ih snabdevaju.

Voda iz akumulacije na Pivi koristi se za proizvodnju električne energije. Turbine su smeštene u podzemnoj mašinskoj hali u kanjonu reke.

U okolini Podgorice, naročito na Ćemovskom polju, navodnjavanje omogućava uzgoj vinove loze, voća i povrća. Na severu se deo mleka prerađuje na porodičnim gazdinstvima, a deo predaje mlekarama iz istog ili susednog kraja.

Umetnički muzej Narodnog muzeja Crne Gore u Vladinom domu na Cetinju čuva više umetničkih zbirki. Stalna postavka obuhvata izbor crnogorske umetnosti od kraja 19. veka do savremenih generacija. Izdvojeno su predstavljena dela slikara Mila Milunovića, Petra Lubarde i Miodraga Dada Đurića, važna za razvoj modernog crnogorskog slikarstva. Postavka uključuje i izbor jugoslovenske umetnosti i ikona, među kojima je Bogorodica Filermosa u Plavoj kapeli.

Njeguši su kraj pod Lovćenom po kojem je nazvan njeguški pršut. Tamošnja sela vezana su za tradiciju obrade svinjskog buta, soljenja morskom solju, dimljenja bukovim drvetom i dugog sušenja i zrenja mesa. Geografska oznaka, zaštićena na nacionalnom nivou 2016, vezuje naziv za proizvodnju na teritoriji Njeguša prema tom tradicionalnom postupku.

U unutrašnjoj Boki kotorsko staro jezgro povezuje trgove i kamene prolaze unutar bedema. Iznad primorja je Dvor kralja Nikole na Cetinju, nekadašnja vladarska rezidencija i današnji muzej.

Na južnijem primorju Stari Bar je izvan današnjeg obalnog centra, pod Rumijom. Stari grad Ulcinj ostaje naseljeno jezgro na steni iznad mora.

Skadarsko jezero je južno od Podgorice, a na severozapadu Durmitor i kanjon Tare predstavljaju drugačiji planinski prostor. Crno jezero kod Žabljaka nalazi se pod šumovitim i stenovitim padinama durmitorskog masiva. Bjelasica sa Biogradskom gorom i Prokletije pripadaju istočnijem planinskom pojasu. Vodič kroz prirodu Crne Gore nastavlja prema pojedinim predelima i uslovima posete.